Ile pszczół jest w ulu? Liczba osobników w przeciętnej rodzinie

W typowym ulu pszczoły miodnej żyje latem zwykle 40–60 tys. pszczół, w bardzo silnych rodzinach nawet 70–80 tys., a zimą liczba ta spada do około 10–20 tys. osobników w kłębie zimowym. W wyjątkowo sprzyjających warunkach – przy obfitości miododajnych łąk i drzew – populacja ula w szczycie sezonu może sięgnąć nawet 100–120 tys. pszczół. Tak duża zmiana wynika z rytmu roku, pracy matki pszczelej i dostępności pożytku, co bezpośrednio wpływa także na ilość miodu w pasiece. Jeśli chcesz lepiej wycenić siłę własnych rodzin i zrozumieć, skąd biorą się te liczby, przeczytaj ten artykuł.

Ile pszczół jest w ulu w ciągu roku?

Ul pszczeli to żywy organizm, w którym liczba mieszkańców stale się zmienia. Wczesną wiosną, tuż po pierwszym oblocie, w jednej rodzinie pszczelej znajduje się zazwyczaj 10–20 tys. pszczół. To wynik naturalnych strat po zimowaniu i ograniczonego czerwienia matki w chłodnych miesiącach. Kolonia stopniowo się rozbudowuje, gdy tylko pojawi się pierwszy większy pożytek pszczeli, na przykład mniszek czy rzepak.

Latem rodzina osiąga swój szczyt rozwoju. Typowa, zdrowa kolonia pszczół ma wtedy 40–60 tys. osobników, w tym zdecydowaną większość stanowią robotnice. W bardzo silnych rodzinach, zwłaszcza ras bardziej „rozwojowych”, liczebność dochodzi do 70–80 tys. pszczół, a w skrajnie korzystnych warunkach nawet do 100–120 tys. osobników. Pojęcie rój pszczeli odnosi się właśnie do takiej pełnej, letniej społeczności, gotowej do intensywnego zbierania nektaru i budowy plastrów.

Jesienią sytuacja się odwraca: matka pszczela coraz mniej czerwi, z gniazda znikają trutnie, a liczba robotnic maleje. Tworzy się grupa tak zwanych pszczół zimowych, przygotowanych do długiego życia. Zimą rodzina kurczy się do 10–25 tys. pszczół, które tworzą kłąb zimowy w centralnej części gniazda ula. Ten zwarty twór utrzymuje ciepło, chroni matkę i stopniowo zużywa zapasy pokarmu. Przyjmuje się, że rodzina, która wchodzi w zimowlę z populacją poniżej 8–10 tys. pszczół, ma bardzo małe szanse na dynamiczny rozwój wiosenny – taka kolonia zwykle wymaga wzmocnienia lub połączenia z inną.

Dla wielu pszczelarzy pomocne jest zestawienie rocznych wahań populacji w jednym ulu:

Liczba pszczół w ulu w ciągu roku waha się typowo od około 10 tys. zimą do 60–80 tys. latem, a w wyjątkowo sprzyjających warunkach nawet powyżej 100 tys. Te wahania są naturalnym elementem biologii rodziny pszczelej.

Z czego składa się rodzina pszczela?

Każda rodzina pszczela ma bardzo przejrzystą strukturę. W ulu obecne są tylko trzy kasty: królowa pszczół, pszczoły robotnice oraz trutnie. Każda z nich pełni inne zadania, różni się wyglądem, masą i długością życia, a równowaga między nimi decyduje o sile kolonii. U pszczoły miodnej Apis mellifera ten podział ról jest dopracowany do granic możliwości.

Królowa pszczół

W ulu znajduje się tylko jedna pszczoła matka. To ona składa jaja i tym samym wyznacza liczebność całej rodziny. W sezonie czerwi od marca do września, dziennie nawet 1500–2000 jaj. Od złożenia jaja do wygryzienia dojrzałej matki mija 16 dni – to najszybciej rozwijająca się kasta w rodzinie. Jej ciało jest wyraźnie większe: długość matki dochodzi do 25 mm, a masa matki zwykle mieści się w granicach 200–280 mg. Żyje średnio około 3 lat, w sprzyjających warunkach nawet dłużej; w środowisku naturalnym, bez intensywnej ingerencji pszczelarza, królowa pszczół może dożyć nawet 6–7 lat, choć w nowoczesnych pasiekach zwykle wymienia się ją zdecydowanie częściej.

Królowa przebywa przede wszystkim w mateczniku i centralnej części gniazda. Utrzymuje porządek w ulu poprzez feromony – jeśli ich poziom spada, robotnice uruchamiają cichą wymianę, tworząc nowy matecznik ratunkowy. Rój jest w stanie wykryć brak matki, czyli gwałtowny spadek poziomu jej feromonów, w ciągu zaledwie kilkudziesięciu minut i niemal natychmiast rozpoczyna budowę ratunkowych mateczników na młodym czerwiu. Brak matki bardzo szybko odbija się na liczbie pszczół w ulu, bo w komórkach plastra przestaje pojawiać się czerw pszczeli.

Między młodymi matkami dochodzi do silnej rywalizacji. Pierwsza wygryziona królowa zazwyczaj natychmiast niszczy pozostałe mateczniki, zabijając niedoszłe rywalki jeszcze przed ich wygryzieniem. Jeśli dwie matki wygryzą się jednocześnie, często staczają ze sobą walkę na śmierć i życie – w ulu może na stałe pozostać tylko jedna.

Dzienna wydajność matki pszczelej, sięgająca 1500–2000 jaj, jest głównym „silnikiem” wzrostu liczby pszczół w ulu wiosną i latem. W szczycie sezonu czerw może zajmować nawet 10–15 ramek gniazdowych w bardzo silnej rodzinie.

Pszczoły robotnice

Pszczoły robotnice to zdecydowana większość mieszkańców ula – w sezonie ich liczba wynosi najczęściej 30–50 tys.. Pojedyncza robotnica ma masę 100–120 mg i długość 12–16 mm. Ich długość życia zależy od pory roku: pszczoły letnie żyją zwykle około 38 dni, a pszczoły zimowe – wygryzające się jesienią – potrafią dożyć nawet pół roku.

Zadania robotnic zmieniają się wraz z wiekiem, według bardzo precyzyjnego harmonogramu:

• 1.–3. dzień życia – sprzątanie ula, usuwanie kokonów, martwych osobników oraz dokładne polerowanie komórek plastra pod nowe jaja matki.
• Około 4.–15. dnia życia – karmienie larw pierzgą z miodem i mleczkiem pszczelim; starsze robotnice karmią najpierw larwy starsze, następnie młodsze, a robotnice z najlepiej rozwiniętymi gruczołami mlecznymi karmią także królową oraz wybrane larwy trutni i matek.
• Około 9. dnia życia część robotnic zaczyna pełnić rolę woszczarek, które odpowiadają za budowę plastrów, zasklepianie komórek i odbiór nektaru od zbieraczek.
• Ostatnia faza życia (do 5.–6. tygodnia) – praca wyłącznie jako pszczoły lotne: zbieraczki pyłku, nektaru i wody oraz strażniczki wylotka, aż do naturalnej śmierci w polu.

Ten precyzyjny podział pracy sprawia, że nawet dziesiątki tysięcy robotnic tworzą harmonijnie działający organizm, w którym zawsze jest ktoś odpowiedzialny za wychów czerwiu, budowę wosku, przyjmowanie nektaru i obronę ula.

Trutnie

Truteń to samiec pszczoły miodnej. Jest cięższy i masywniejszy od robotnicy – masa trutnia wynosi przeciętnie 260–280 mg, a wymiary trutnia to 15–17 mm długości. Ich jedynym zadaniem jest zapłodnienie królowej podczas lotu godowego i późniejszych lotów weselnych. Latem w ulu znajduje się od kilkuset do 3000 trutni, zależnie od siły rodziny i fazy sezonu.

Larwy trutni, zwłaszcza pod koniec swojego rozwoju, są intensywnie dokarmiane mleczkiem pszczelim w bardzo podobny sposób jak przyszłe królowe – zapewnia im to odpowiednią wielkość i kondycję do udziału w lotach godowych. Samce nie zbierają nektaru ani nie budują plastrów, żyją około 3 miesięcy. Gdy zbliża się jesień, robotnice uruchamiają wypędzanie trutni – proces ten jest zaskakująco brutalny: samce są odcinane od pokarmu, siłą wywlekane z gniazda, często podszczypywane i osłabiane, a następnie giną z zimna lub stają się pokarmem dla ptaków i innych owadów. Choć obniża to liczbę pszczół, znacząco zmniejsza zużycie zapasów zimą.

Jak liczba pszczół zależy od pożytku i pogody?

Liczebność ula nigdy nie jest przypadkowa. Każda kolonia pszczół dostosowuje wielkość do warunków otoczenia. Jeśli w okolicy występują obfite miododajne łąki i drzewa, pożytki takie jak mniszek czy rzepak, rodzina może sobie pozwolić na większą populację. Matka intensywnie czerwi, pojawia się dużo pszczoły letniej, a w miodni szybko przybywa nektaru. W silnych rodzinach ilość czerwiu latem bywa tak duża, że zajmuje 10–15 ramek, co zapowiada ogromny przyrost liczby robotnic w kolejnych tygodniach.

Kiedy pojawia się brak pożytku, ul musi ograniczyć liczbę osobników, które zużywają pokarm. Czerwienie słabnie, a część starszych robotnic po prostu nie zostaje zastąpiona młodszymi. W efekcie liczba pszczół w ulu wyraźnie się kurczy. Ten mechanizm jest szczególnie widoczny w suche lata lub na terenach ubogich w rośliny nektarodajne.

Na siłę rodziny wpływają także warunki klimatyczne i warunki pogodowe. Zbyt niska temperatura ogranicza loty zbieraczek, a częste deszcze potrafią przerwać nawet najlepszy pożytek. Gdy okno pogodowe jest krótkie, pszczoły muszą pracować szybciej i intensywniej, dlatego silne rodziny – liczące 50 tys. pszczół i więcej – mają wtedy wyraźną przewagę. Sama liczba owadów nie wystarcza jednak do sukcesu – kluczowa jest też proporcja między pszczołami lotnymi a ulowymi oraz stan czerwiu. Rodzina, w której jest dużo młodych pszczół ulowych i prawidłowo rozwijający się czerw, może skierować w pole tysiące zbieraczek dokładnie wtedy, gdy zaczynają kwitnąć główne rośliny miododajne.

Drugim ważnym elementem jest zdrowie ula. Pasożyty, zwłaszcza Varroa destructor, oraz choroby czerwiu czy nosemę, mogą mocno ograniczyć kondycję rodziny pszczelej. Jeśli nie wdrożysz w porę leczenia warrozy, spadek liczby pszczół będzie zauważalny zarówno w polu, jak i na plastrach. Osłabiona rodzina nie wykorzysta dobrze pożytku i nie zbuduje odpowiedniego zapasu zimowego.

Silna, zdrowa rodzina pszczela to zwykle 40–60 tys. pszczół w szczycie sezonu – słaba, chora kolonia może mieć jedynie kilkanaście tysięcy osobników i nie jest w stanie dobrze się rozwijać, nawet przy dobrych pożytkach.

Prawidłowe zimowe karmienie także decyduje o liczebności ula. Przyjmuje się, że jedna rodzina potrzebuje około 15–20 kg pokarmu na zimę. Jeśli zapasy są zbyt małe, pszczoły będą skracały życie, ograniczając czerwienie i liczbę osobników w kłębie. Z drugiej strony, zbyt liczna rodzina jesienią, która w listopadzie wciąż intensywnie czerwi, może zużyć całe zapasy zbyt szybko i osypać się z głodu już w lutym. Dobrze zaplanowane zimowanie rodzin to w praktyce inwestycja w liczebność kolonii w kolejnym sezonie – ani zbyt mała, ani zbyt duża populacja nie jest korzystna.

Jak pszczelarz może ocenić siłę rodziny?

Ocena liczby pszczół w ulu nigdy nie jest liczeniem sztuka po sztuce. Pszczelarz posługuje się kilkoma prostymi wskaźnikami, które w połączeniu pozwalają oszacować, czy ma do czynienia ze zdrową rodziną wiosną, zdrową rodziną latem czy słabą kolonią wymagającą wsparcia. Taka ocena to podstawa gospodarki pasiecznej w każdej pasiece, niezależnie od liczby uli.

W praktyce pasiecznej często stosuje się prostą klasyfikację siły rodzin:

• Rodzina słaba – zaledwie kilkanaście tysięcy pszczół, mało gęsto obsiadanych plastrów, niewielkie i nieregularne pola czerwiu; zwykle wymaga wzmocnienia lub połączenia.
• Rodzina średnia – około 25–40 tys. pszczół, stabilny rozwój, obecny, choć nie rekordowy, czerw; zdolna już do przyniesienia towarowego miodu.
• Rodzina silna – powyżej 50 tys. pszczół, dużo ramek z czerwiem, intensywny ruch na wylotku; maksymalnie wykorzystuje pożytki i nadaje się do tworzenia odkładów.

Obserwacja wylotka

Najprostszym sposobem jest patrzenie na wylotek ula. Gdy w ciepły, słoneczny dzień widzisz intensywny ruch na wylotku – dziesiątki pszczół startujących i lądujących w ciągu kilku sekund – możesz przypuszczać, że w środku znajduje się silna rodzina. Słaba kolonia, licząca zaledwie kilkanaście tysięcy pszczół, generuje o wiele mniejszy ruch, nawet przy dobrym pożytku. Obserwacja pozwala też wychwycić problem przeludnienia: jeśli pszczoły „wieszają się” w gronach przed ulem i brakuje im miejsca na wlotku, może to oznaczać, że ul jest już zbyt ciasny.

Przegląd ramek

Druga metoda to ocena, ile ramek jest dobrze obsiadanych. Przed pierwszym poważnym pożytkiem rodzina powinna siedzieć gęsto na 6–8 ramkach gniazdowych. W systemie ul wielkopolski przyjmuje się, że jedna ramka wielkopolska w środku sezonu „dźwiga” około 2–2,5 tys. pszczół. Łatwo więc policzyć, że rodzina obejmująca pełne 10–12 ramek gniazda ma już dziesiątki tysięcy osobników.

Podczas przeglądu zwraca się uwagę także na wielkość i jakość czerwiu pszczelego. Szeroki, zwarty czerw, zajmujący wiele ramek, oznacza, że matka intensywnie czerwi i w najbliższych tygodniach liczba pszczół w ulu jeszcze mocno wzrośnie. W silnych rodzinach latem czerw może wypełniać nawet 10–15 ramek. Małe, porozrzucane pola czerwiu często sygnalizują problemy – od słabej matki, aż po choroby czerwiu.

Bardzo ważny jest też tzw. wiosenny test siły. Jeśli w kwietniu – tuż przed rozwojem pierwszych głównych pożytków, takich jak rzepak i mniszek – rodzina obsiada zaledwie 3–4 ramki, uznaje się ją za zbyt słabą, by w pełni wykorzystać nadchodzące pożytki. Wymaga wtedy specjalnych działań: wzmocnienia czerwiem z innych rodzin, lepszego dokarmiania lub nawet połączenia z silniejszym ulem.

Zaawansowane metody oceny liczebności

Oprócz klasycznych, wizualnych metod, w badaniach naukowych stosuje się także fotograficzną metodę liczenia pszczół. Polega ona na wykonywaniu zdjęć poszczególnych ramek, a następnie nakładaniu na nie specjalnej siatki odniesienia. Dzięki temu można dość precyzyjnie obliczyć gęstość zaludnienia plastra i oszacować całkowitą liczbę osobników w kolonii. Tego typu techniki rzadko są potrzebne w codziennej praktyce pasiecznej, ale dobrze pokazują, jak dokładnie można zbadać dynamikę populacji w ulu.

Znaczenie siły rodziny i zarządzania matkami

Dobra kondycja rodziny pszczelej ma bardzo wymierne skutki. Silna rodzina to nie tylko możliwość tworzenia odkładów i rozwoju pasieki, ale też wyższa produkcja miodu z ula, sięgająca zwykle około 25 kg rocznie lub więcej. Taka kolonia lepiej wykorzystuje krótkie pożytki, szybciej suszy nektar i stabilniej przechodzi okresy bezpożytkowe. Trzeba jednak uważać na ryzyko przeludnienia ula: zbyt silna rodzina trzymana w ciasnocie, bez wolnego miejsca na miód i czerw, niemal natychmiast wchodzi w nastrój rojowy, co może skończyć się nagłą utratą połowy populacji wraz z matką.

Znając orientacyjną liczbę pszczół w ulu, łatwiej zaplanować zabiegi pszczelarza: termin dodania nadstawek, sposób profilaktyki rójkowej, a także łączenie lub wzmacnianie słabych rodzin. Bardzo ważne jest również zarządzanie matkami. Współcześni pszczelarze coraz częściej prowadzą intensywną gospodarkę matkami, wymieniając je nawet co roku, korzystając ze specjalnych wylęgarni i wspomagając rozwój rodzin naturalnymi suplementami. Wprowadzenie dorosłej, obcej królowej zawsze jednak wiąże się z ryzykiem – rodzina może jej nie zaakceptować, odrzucić ją, a nawet zlikwidować. Dlatego tak istotne jest właściwe poddawanie matek i obserwacja reakcji pszczół.

Świadome planowanie zabiegów pielęgnacyjnych na podstawie siły poszczególnych uli pozwala utrzymać w pasiece przewagę rodzin silnych nad słabymi, a tym samym stabilne zbiory miodu i dobrą kondycję całej pasieki.

Co potrafi pojedyncza pszczoła?

Za ogromną liczbą mieszkańców ula kryje się imponująca sprawność pojedynczego owada. Pszczoła miodna ma bardzo zminiaturyzowany, ale sprawny mózg pszczoły. Ten organ przetwarza mnóstwo bodźców węchowych, zapamiętuje lokalizacje roślin i pozwala rozwiązywać skomplikowane zadania przestrzenne, znane m.in. jako problem komiwojażera – najlepszej trasy między wieloma punktami.

Wielkość i masa

Choć masa 10 000 pszczół to zaledwie około 1 kg, ich łączna siła w polu jest ogromna. Pojedyncza robotnica o wadze 100–120 mg i długości 1–1,6 cm jest drobna, ale w grupie dziesiątek tysięcy osobników tworzy wydajną „maszynę” do zapylania i zbierania nektaru. Dla porównania, większy truteń waży ponad ćwierć grama, a matka dochodzi do niemal 0,3 g.

Lot i zasięg

Jedna pszczoła potrafi w ciągu dnia wykonać wiele lotów po pokarm. Dystans lotu pszczół średni to ok. 2 km od ula, ale gdy w pobliżu brakuje pożytku, dystans lotu pszczół maksymalny może sięgać nawet 8 km. W czasie lotu weselnego trutni samce wznoszą się nawet na 30 m wysokości i więcej, by dogonić królową w powietrzu.

Mózg i komunikacja

Nadzwyczajna jest też komunikacja w ulu. Pszczoły przekazują sobie informacje o nowych źródłach pokarmu poprzez taniec pszczół, w tym złożone tańce werbunkowe. Dzięki temu dziesiątki tysięcy robotnic mogą skoordynować loty na konkretne pole rzepaku czy skupisko lip. W efekcie z pozoru chaotyczny ruch przy wylotku przekłada się na dobrze zorganizowaną pracę całej rodziny.

Patrząc na liczby – od 10–20 tys. pszczół zimą do nawet 80 tys., a w wyjątkowych warunkach 100–120 tys. latem – łatwo zrozumieć, dlaczego jeden ul potrafi zapewnić plony w okolicznych sadach i ogrodach. Tak działa rodzina pszczela w pełnej sile.